Erik Wegewijs was zeventien jaar oud toen een foto in een tijdschrift zijn koers bepaalde. Tijdens een tekenles viel zijn blik op een reportage over het Korps Commandotroepen in de Panorama. Wat hem trof was niet de actie, maar de uitdrukking op een gezicht. "Die uitdrukking heeft zoveel expressie", herinnert hij zich. "Ik wist bij god niet wat ik moest gaan studeren, maar ik wist wel: ik moet daar naartoe." Hij maakte zijn atheneum af, op de valreep, en tekende daarna voor 3,5 jaar. Van een vervolgopleiding zou het nooit meer komen. "Vanaf dan zou ik het met blote handen moeten doen", zegt hij. "De wereld is mijn school." Twintig jaar later staat hij in een heel andere context voor de camera: als instructeur in het televisieprogramma Special Forces VIPs. En daarna, als ondernemer die de lessen uit dat militaire bestaan toegankelijk wil maken voor iedereen.
Van tekenles tot commandotroepenkorps
De keuze voor het militaire vak was instinctief, maar ook pragmatisch. Wegewijs wilde zijn lichamelijke en geestelijke grenzen opzoeken, en hij had geen studierichting voor ogen. Filosofie zweefde ergens op de achtergrond, maar het bleef bij een idee. Wat hij vond in het militaire vak, was iets wat hij moeilijk onder woorden brengt: "Soms zit taal bijna in de weg. Je voelt: dit is het. Een soort struck by lightning." De missies die volgden, variërend van de Balkan tot Afghanistan, beschrijft hij als de sleutelmomenten van zijn loopbaan. Niet omdat ze dramatisch waren, maar omdat ze scherpte gaven. Als 23- of 24-jarige gaf hij voor het eerst leiding aan een team. "Dan denk je: kijk mij nou. Ben ik hier serieus special forces leiding aan het geven?" Die verbazing over de eigen positie, gecombineerd met de druk om te presteren, is iets wat hij later ook bij anderen herkent.
"Volslagen onbelangrijk, en tegelijkertijd het allerbelangrijkste dat je hebt"
Een van de opvallendste elementen in het gesprek met Wegewijs is hoe hij omgaat met het onderwerp dood. Niet als taboe, maar als denkkader. Tijdens zijn missies ontwikkelde hij de gewoonte om letterlijk van een afstand naar zichzelf te kijken, wat hij beschrijft als op de pauzeknop drukken. "Ik vlieg van vijf kilometer naar vijf miljoen, en ik zie mezelf nietig worden in de ruimte, ten opzichte van acht miljard andere mensen. En dan voeg je daar een factor tijd aan toe: miljoenen, miljarden jaren is dit al zo, en dan mag ik hier ook tachtig jaar rondscharrelen." Die oefening leidde ergens in zijn dertiger jaren tot een inzicht dat hij dubbel noemt: "Eigenlijk ben je volslagen onbelangrijk, en tegelijkertijd het allerbelangrijkste dat je hebt." Het relativeren van de eigen positie in ruimte en tijd is voor hem geen fatalisme, maar een instrument. Het maakt ruimte voor focus, en het helpt om vanuit keuze te handelen in plaats van vanuit angst. "Als je alleen maar vanuit angst gaat, ben je niet de beste voor het team."
De instructeur aan tafel
Het televisieprogramma Special Forces VIPs bracht een nieuw publiek, maar Wegewijs ervoer de opnames zelf niet als een grote sprong. De makers filmden volgend, niet regisserend. "Alles wat je ziet is volledig on-the-record, er is niets off-the-record. Ik heb gewoon een opleiding gegeven, alleen niet acht weken maar één week, en niet aan mensen die special forces willen worden, maar aan mensen die ik langs een lat leg qua gedrag." Wat kijkers bijbleef, waren de gesprekken die hij voerde aan tafel met de deelnemers, gesprekken die regelmatig uitliepen op emotionele doorbraken. Hij legt uit hoe hij die momenten benadert: vanuit observatie, niet op zoek naar emotie, maar naar wat eronder zit. "Ik zit volledig in stand observatie. Alles wat ik zie, maar ook wat ik voel, wat ik niet kan pakken, wat er hangt, dat zet ik in. En dan is het de kunst om heel snel de juiste taal te maken, waardoor je de ander de ruimte geeft om het te zeggen." Of dat talent is of ervaring, laat hij open. "Je komt er in je leven achter dat je een zekere aanleg hebt voor iets."
VUCA is niet langer voorbehouden aan het slagveld
Na zijn tijd bij defensie werkte Wegewijs als adviseur voor CEO's. Daar begon hij iets op te merken. Samen met zijn compagnon Bas, psycholoog en gedragskundige, tekende hij patronen op die hem bekend voorkwamen. De wereld van het bedrijfsleven en het dagelijks leven vertoonden steeds meer kenmerken van wat in militaire kringen VUCA wordt genoemd: volatile, uncertain, complex en ambiguous. Kwetsbaar, onzeker, moeilijk te bevatten en nooit wat het lijkt. "Die kenmerken van de wereld waar wij in zaten, zijn gewoon overgewaaid naar deze wereld", zegt Wegewijs. "Alleen de mensen hier zijn helemaal niet opgeleid om daarmee om te gaan." Hij illustreert het met concrete voorbeelden: de coronapandemie die autonomie wegnam, energieprijzen die oneerlijkheid blootlegden, en een oorlog in Oekraïne waarvan niemand weet hoe lang die duurt. Elk van die factoren, status, zekerheid, autonomie, eerlijkheid, zijn volgens hem triggers voor stressgedrag. "Die mensen weten niet precies hoe het is om die systemen aan te spreken en veerkracht te tonen. Ze geven bijna allemaal de schuld aan de buitenwereld."
"Discipline is de grootste vorm van zelfliefde"
De oplossing die Wegewijs voorstaat is geen kwestie van extreme training of fysieke beproevingen. Hij is uitdrukkelijk over wat hij niet bedoelt. De mechanismen die hij beschrijft werken ook op de kleinste momenten van de dag. Wat hij wel vraagt, is bewuste keuze. "Bewust en autonoom", dat is wat hij zou meenemen als hij opnieuw twintig jaar oud was. Als je veel bewuste keuzes maakt, zo redeneert hij, wordt de kans op terugkijken met spijt kleiner. Aan het concept discipline geeft hij een onverwachte definitie: "Discipline is de grootste vorm van zelfliefde. Want jij wilt er toch die kant op? Dat was toch jouw doel?" Wat mensen missen, is niet het vermogen, maar de kennis van hun eigen systeem. Het oprekken van de tijd tussen stimulus en respons, wat hij omschrijft als de ruimte tussen wat je overkomt en hoe je reageert, is iets wat te leren valt. "Als je weet hoe je systeem werkt en hoe de gereedschapskist van mentale weerkracht goed werkt, kun je veel aan."
De kennis expliciet maken
Met zijn bedrijf Special Forces heeft Wegewijs een online platform opgericht, samen met zijn compagnon. Het gedachtegoed dat hij triple E noemt, gericht op aandachtig, autonoom en adaptief zijn, is de kern daarvan. De doelgroep is bewust breed gehouden: van een scholier van achttien die niet weet wat te kiezen, tot een ondernemer die zijn bedrijf heeft verkocht en ineens purpose mist, tot een oudere die steeds banger wordt om nieuwe dingen te ontdekken. "Het universele label mens", noemt Wegewijs het zelf. "We gunnen het iedereen, die kennis. Je hoeft niet per se een groot psychisch probleem te hebben. Het is gewoon voor iedereen, omdat je er je hele leven lang mee kunt doen." Wat hem drijft is niet inspiratie alleen. "Ik wil niet alleen inspireren, ik wil ook echt dat mensen iets doen." Het is een onderscheid dat hij bewust maakt: kennis zonder actie verandert niets. De vraag die zijn werk samenvat, is misschien wel de meest simpele die hij stelt: waarom zouden vaardigheden die getraind worden voor de zwaarste omstandigheden ter wereld, niet beschikbaar zijn voor iedereen? "Het kan nooit zo zijn dat mensen denken dat wij iets wel kunnen en zij niet."