Lood is verboden in verf. Dat weet bijna iedereen. Wat de meeste mensen niet weten, is dat de verf op hun raamkozijnen er waarschijnlijk nog vol mee zit. En dat de logo's op hun bierglazen er wettelijk nog steeds van mogen worden gemaakt. Lukas Helmbrecht, chemicus en mede-oprichter van Lumetallics, ziet een wereld die denkt dat het loodprobleem is opgelost, terwijl het in werkelijkheid sluimert in honderdjarige huizen, koffiemokken en babyflesjes. Zijn bedrijf ontwikkelde een spuitfles waarmee iedereen zelf lood kan opsporen. Het klinkt eenvoudig. Dat het er nog niet was, zegt iets over hoe lang dit probleem werd genegeerd.
"Elke hoeveelheid veroorzaakt al het probleem"
Lood is geen gif waarbij je pas last krijgt als je er veel van binnenkrijgt. Helmbrecht legt uit wat het onderzoek laat zien: lagere IQ-scores, slechtere schoolprestaties, hogere agressie, een grotere kans op gevangenisstraf en een kleinere kans om een universitaire opleiding af te ronden. En het effect is blijvend. "Het is echt een lange, chronische uitwerking die je door je leven zal dragen," zegt hij. Eén blootstelling is al genoeg om schade aan te richten. Er is geen drempelwaarde waaronder het veilig is.
Dat gegeven maakt de omvang van het probleem des te zorgwekkender. Helmbrecht noemt het getal van 800 miljoen kinderen wereldwijd die aan lood zijn blootgesteld. "Ik kan dit getal schrijven, maar ik kan het niet bevatten," zegt hij. De consequentie die hij daaruit trekt is zakelijk helder: als dat het aantal getroffen kinderen is, zijn er miljoenen testen nodig.
De verborgen bron: het huis dat je verbouwt
Het verhaal over lood concentreert zich vaak op industriële vervuiling of uitlaatgassen. Helmbrecht wijst op een dichter bij huis gelegen bron: de verf op oude ramen en kozijnen. Witte verf van vóór 1950 in Europa, en vóór 1980 in de Verenigde Staten, was vrijwel standaard gemaakt van lood en olie. "Het is een fantastische verf, het is mooi, het is goedkoop, het blijft wit, maar het is natuurlijk hoogst toxisch," aldus Helmbrecht.
Het gevaar ontstaat op het moment dat mensen enthousiast aan de slag gaan met renoveren. Iemand die de kinderkamer wil opknappen, schuurpapier pakt en de oude verflagen verwijdert, verspreidt loodstof door de ruimte. "Dit zijn heel nobele ideeën, als dit geen loodverf is. En het probleem is: je weet het niet." Tot op heden is er voor de gewone consument nauwelijks een manier om dat vooraf te controleren.
Lood in het glas op je nachtkastje
Als de situatie bij oude huizen al weinig bekend is, geldt dat nog sterker voor lood in consumentengoederen. Helmbrecht benoemt een juridische werkelijkheid die veel mensen zal verbazen: de decoratieve schildering op bierglazen, koffiebekers en babyflesjes mag in Europa nog steeds loodverf bevatten. De redenering achter de regelgeving is dat het schilderwerk aan de buitenkant zit en het voedsel of de drank niet direct raakt. Maar bierglazen raken versleten, logo's slijten en het loodverf verdwijnt ergens heen. "Dat loodverf gaat ergens heen," zegt Helmbrecht. En ook babyflesjes worden door hem expliciet genoemd als product waar lood nog in voorkomt.
Of de bedrijven die deze producten maken zich bewust zijn van wat er in de verf zit, weet Helmbrecht niet zeker. "We weten niet zeker of ze bewust zijn dat dit lood is, of dat ze gewoon een fles kopen en een bedrukking bestellen, en hun toeleveringsketen niet onder controle hebben."
Een reagent die lood laat oplichten
Helmbrecht promoveerde op zonnecellen, waarbij hij werkte met luminescente halfgeleiders: materialen die kunnen gloeien. Op het moment dat hij via media kennis nam van de loodproblematiek in Amsterdam, ontstond het idee om die kennis te combineren. Het resultaat is een spuitfles met een reagens op alcoholbasis, vergelijkbaar met handgel, die op een oppervlak wordt aangebracht. Daarna beschijn je het oppervlak met een uv-lamp. Waar lood aanwezig is, gloeit het op. "Het is niet alleen een kleurverandering, het glittert echt. Het lood komt naar je toe en zegt: hallo, hier ben ik."
Tot nu toe was looddetectie voorbehouden aan laboratoria, een röntgenpistoool van dertigduizend tot vijftigduizend euro, of kleurwissel-swabs die weinig precisie bieden. De testkit van Lumetallics kost 75 euro en levert meer dan 400 testen per doosje. Het bedrijf verkoopt zowel aan consumenten als aan bouwbedrijven en andere zakelijke partijen die werken met gebouwen of materialen waarbij lood een risico kan zijn.
Van Amsterdam naar Sudan en Kazachstan
Lumetallics is gevestigd in Amsterdam en Almere en telt een klein team. De verkopen lopen in de duizenden kits. Het bedrijf verkoopt internationaal: de VS is een grote markt, mede door het grotere bewustzijn daar over lood in oudere woningen. Maar de kits vinden ook hun weg naar plekken als Sudan, Bhutan en Kazachstan. "Het is zo globaal als het probleem," zegt Helmbrecht.
Een recente uitbreiding betreft forensisch gebruik. Het bedrijf werkt samen met de Amsterdamse politie en het Nederlands Forensisch Instituut aan een versie van de technologie die geschikt is voor het aantonen van schietresiduen. Lood dat vrijkomt bij het afvuren van een wapen is detecteerbaar met een vergelijkbare aanpak. "Mensen worden niet meer roodhandig betrapt, maar groenhandig." De tests lopen nog.
Studeren en ondernemen als hetzelfde
Helmbrecht volgt op dit moment de opleiding aan de Unkown University of Applied Sciences, een instelling die studenten van meet af aan in een zakelijke omgeving plaatst. Hij beschrijft het niet als een studie naast zijn bedrijf, maar als twee processen die elkaar voortdurend versterken. Elk onderwijsblok richt zich op een specifiek thema, zoals verkoop of financiën, en studenten passen wat ze leren direct toe op hun eigen onderneming. "Wij passen alles wat we leren toe op de bedrijven die we runnen."
De belofte van dat model is concreet. Tijdens het financiële blok kreeg de groep een dag met de CFO van Unknown Group. "Dat is een kans die je niet krijgt bij andere universiteiten, om iemand te vragen die echt financiën kent voor start-ups." Zijn advies aan andere studenten en jonge ondernemers is dan ook eenduidig: niet wachten. "Je moet meteen beginnen te doen, vanaf het begin."
Een bewustzijn dat langzaam kantelt
Helmbrecht trekt zelf de vergelijking met zonbescherming. Vijftig jaar geleden dacht niemand na over zonnebrand. Nu doet vrijwel iedereen het. Hij verwacht dat lood dezelfde ontwikkeling doormaakt, al is er een wezenlijk verschil: de zon heeft ook voordelen. Lood in verf, koffiebekers of babyflesjes heeft die niet. "Dat je vergiftigd wordt door je verf of je koffiemok, dat is echt onnodig."
In landen met lage inkomens begint dat besef door te dringen, maar dan als economisch argument. Als een loodbelasting drie jaar basisonderwijs verschil maakt in de cognitieve ontwikkeling van kinderen, is het terugdringen van loodblootstelling geen milieubeleid maar arbeidsmarktbeleid. De technologie om lood op te sporen bestaat nu. De vraag is of het bewustzijn snel genoeg groeit om er ook wat mee te doen.