Milad Zandi is 37 jaar en directeur van Time to Hire, een recruitmentbedrijf met ruim honderd eigen mensen en een minderheidsaandeel van branchegenoot Young Capital. Hij woont in Den Haag, heeft een vrouw en een zoontje. Dat klinkt als een nette eindbestemming. Maar wie zijn verhaal hoort, begrijpt dat er geen eindbestemming is. Alleen een volgende stap.
'Ze wilden niet weg, maar ze moesten weg'
Milad was acht jaar oud toen zijn ouders besloten Iran te verlaten. Zijn vader was actief in een politieke partij die tegen de regering was. Zijn moeder moest zich wekelijks melden bij de politie, niet omdat ze iets had misdaan, maar vanwege de geloofsovertuiging van het gezin. Vrienden van de familie werden opgeroepen om langs te komen en kwamen nooit meer terug.
"Ze wilden niet weg, maar ze moesten weg," zegt Zandi. Zijn moeder had al vanaf haar vijftiende een eigen kapsalon en deed dat naar eigen zeggen supergoed. Zijn vader, afkomstig uit een adellijk geslacht, had een marmerbedrijf. Ze vertrokken met ongeveer anderhalve ton aan cash, want hun bezittingen konden ze niet verkopen zonder argwaan te wekken. Aan Milad vertelden ze dat ze op vakantie gingen. Hij geloofde het bijna, ware het niet dat er ineens vijftig mensen afscheid kwamen nemen en zijn moeder huilde. "Vakantie zou iets leuks moeten zijn," zegt hij.
Zes keer de grens over
Het plan was Canada. Via Turkije en Griekenland, met valse paspoorten, zouden ze doorreizen naar kennissen die daar woonden. De realiteit was anders. Het gezin liep de route tussen Turkije en Griekenland zes keer, telkens opgepakt door de politie en teruggestuurd. Elke poging kostte vijf tot tienduizend dollar. Na zes mislukte pogingen was het gezin vijftig tot zestigduizend dollar kwijter en nog geen stap verder.
Tijdens de laatste tocht viel zijn moeder in een kuil van een paar meter diep en brak haar knie. Ze liepen nog een dag door. Op een eerdere poging, toen het extreem hard sneeuwde, besloot zijn vader als enige gezin terug te keren. De dag erna meldde het nieuws dat alle anderen op die tocht waren omgekomen door storm en hagel.
Uiteindelijk lukte het met valse Franse paspoorten via het vliegtuig vanuit Athene. Zijn moeder en de twee jongens mochten door de douane. Zijn vader werd aangehouden en teruggestuurd naar Turkije. Hij liep vervolgens drie à vier maanden alleen om het gezin in Griekenland te bereiken.
Parfum verkopen als achtjarige
Tijdens de maanden dat het gezin vastzat in Griekenland, mochten de ouders niet werken, ze waren illegaal in het land. Kinderen werden niet teruggestuurd. Dus ging Milad parfum verkopen op straat in Athene. Nep-parfum, ingekocht via een netwerk dat hij omschrijft als een loods met bijzondere mensen. Hij begon kleine flesjes te verkopen voor duizend drachma, grote voor tweeduizend. Op een dag probeerde hij tienduizend drachma te vragen. De toerist kocht het gewoon. "Toen dacht ik: oké," zegt hij droog.
Ongeveer de helft van de week werd hij opgepakt door de politie, een paar uur vastgehouden en weer vrijgelaten, waarna agenten ook nog de helft van zijn voorraad hadden meegenomen. Zijn vader hield hem altijd op afstand in de gaten, maar kon niet naar hem toelopen zonder zelf opgepakt te worden. "Op een gegeven moment wen je eraan. Een soort overleving," zegt Zandi.
Van Griekenland naar Standebuiten
Via Italië en Duitsland belandde het gezin uiteindelijk in Nederland. In Duitsland, nabij de Tsjechische grens, woonden ze in een asielzoekerskamp dat volgens Zandi werd gerund door Joegoslavische bendes. Hij werd er neergestoken door een skinhead. "Mijn ouders dachten: we zijn in Iran weggegaan vanwege veiligheid, en nu belanden we in iets wat bijna net zo erg is." Een kennis in Nederland bood onderdak aan. Ze kwamen, en gingen niet meer terug.
Na het azc in Best en een verblijf in Veendam kreeg het gezin een huis in Standebuiten, een dorp van 1800 inwoners bij Breda. Milad was elf. Ze hadden geen bed, geen gordijnen, alleen vloerbedekking. Buren kwamen langs met soep en vijf gulden. Zijn ouders namen de soep aan, het geld niet.
'Mijn referentiekader is niet dat van iemand anders'
Die achtergrond heeft Zandi als ondernemer gevormd, maar niet op de manier die mensen misschien verwachten. "Ik ben niet zo snel onder de indruk. Ze maken jou niet zo snel gek." Tegelijkertijd erkent hij een keerzijde. "Het maakt je ook een stuk harder. Wat niet goed is voor de mensen die met je werken." Hij denkt soms, als iets misgaat bij een medewerker: zo erg is het toch niet. "Niet dat ik dat zeg, maar dat ik dat denk. Mijn referentiekader is niet iemand anders' referentiekader."
Time to Hire, dat hij in 2017 oprichtte na een eerder werving- en selectiebureau te hebben verkocht, werkt volgens het principe van Recruitment Process Outsourcing. Het bedrijf treedt op als aannemer voor het recruitmentproces van klanten, in plaats van losse interimkrachten te leveren. In 2023 verkocht hij een minderheidsaandeel aan Young Capital. Een volledige overname sluit hij niet uit, maar hij is er nog niet klaar voor. "Ik vond het veel te leuk om zelf te bouwen. We zijn nog niet klaar."
Het overleven stopt nooit
Zijn ouders zijn inmiddels begin zestig. Zijn moeder heeft opnieuw een kapsalon, al meer dan twintig jaar. Zijn vader doet, in zijn eigen woorden, nog steeds minder dan eerst. Zijn ouders zijn gescheiden. Zandi zegt dat de reis zijn hele gezin beschadigd heeft, en dat zijn ouders in zekere zin nog altijd in overlevingsstand staan. "Ze zijn nog steeds aan het overleven. Dat is nooit gestopt. En dat is soms pijnlijk om te zien. Aan de andere kant: ze blijven maar gaan."
Daarin zit misschien de meest ongemakkelijke conclusie van zijn verhaal. Niet dat vluchten loont, of dat hard werken altijd beloond wordt. Maar dat de psychologische tol van zo'n reis zich niet laat afbetalen met een huis, een bedrijf of een Nederlands paspoort. De veerkracht die Zandi als ondernemer kenmerkt, en de hardheid die hij zichzelf aanrekent, komen uit dezelfde bron. Ze zijn twee kanten van hetzelfde litteken.